حوضه آبريز درياچهاروميه با وسعتي برابر52700 کيلومترمربع بخش وسيعي از سرزمين آذربايجان در شمالغرب ايران را شامل ميشود. درياچه اروميه در محدوده طول جغرافيايي 45،5 تا 46 طول شرقي و عرض جغرافيايي37،5 تا 38،15 عرض شمالي قرار دارد.

آب و هواي آذربايجان و حوضه آبريز درياچهاروميه حد فاصل آب و هواي مرطوب سواحل خزر و اقليم نيمه خشک داخلي است. متوسط ميزان بارش سالانه 398 ميليمتر بوده که پربارشترين ماههاي سال از زمستان تا اوايل بهار و خشکترين ماههاي سال در تابستان قرار دارند. ميزان بارندگي در تغييرات سطح آب درياچه بسيار تاثير گذار است. با توجه به نمودار تغييرات حداقل و حداکثر تراز آب درياچه بين سالهاي 1310 تا 1381 ميتوان به تاثير بارندگي در تغييرات سطح آب درياچه پيبرد. متوسط ارتفاع سطح آب درياچه در سال 1310 معادل1274 متر بوده که در سال 1374 تا 1279 متر (5 متر) تغيير نمود. در اين سال اکثر تاسيسات موجود در سواحل درياچه به زير آب رفت (گزارشات داخلي وزارت راه و ترابري).

مهمترين بادهاي اين حوضه عبارتند از: مه يئلي يا ماراغايئلي (باد مراغه)که در تابستان از شرق به غرب ميوزد. سلماسيئلي (باد سلماس) در تابستان از سمت شمال- شمالغرب به سمت جنوب-جنوبشرق ميوزد. آقيئل (باد سفيد) که در فصل تابستان و زمستان ميوزد و باعث گرم شدن هوا و ذوب يخها ميگردد، داراي جهت جنوب- شمال است.

مهمترين رودخانههاي تغذيه کننده درياچهاروميه عبارتند از: جيغاتي(زرينه رود)، تاتائو(سيمينه رود)، سويوق بولاق چاي، گادارچاي، باراندوزچاي، شهرچاي، نازلوچاي، زولاچاي، آجيچاي، صوفي چاي، موردو چاي و ليلان چاي(محمدي،1384) .

بزرگراه شهيد كلانتري از باريكترين عرض درياچه (جزيره اسلامي تا كوه زنبيل) كه ١٥ كيلومتر است ميگذرد و درياچه را به دو بخش شمالي و جنوبي تقسيم ميكند.

تصوير ماهواره اي از درياچه اروميه (تصوير ماهواره Land sat 5)

نمودار تغييرات حداقل و حداکثر تراز آب درياچه اروميه بين سالهای 1310 تا 1381 (برگرفته از گزارشات داخلی وزارت راه)

آرتميا سخت پوست كوچكي است كه در آبهاي بسيار شور زندگي مي كند و مشخصات ظاهري آن عبارتند از :

- طول بدن آرتمياي بالغ در گونه دو جنسي 10 ميليمتر و در بعضي از جمعيت هاي بكرزا به 20 ميليمتر نيز مي رسد .

- دو چشم مركب پايه دار، بدني كشيده، لوله گوارشي كشيده،آنتن هاي حسي، يازده جفت پاي سينه اي، يك جفت چنگك عضلاني (كلاسپر) در ناحيه سر (دومين آنتن) در آرتمياي نر كه عامل تمايز آرتمياي نر از آرتمياي ماده است. يك جفت اندام تناسلي نر در ناحيه خلفي و در آرتمياي ماده وجود كيسه تخمي يا رحمي در پشت يازدهمين جفت پاي سينه اي

- آرتميا از نظر ژنتيكي و توليد مثل به دو شكل در طبيعت ديده مي شود:

1- آرتميا با توليد مثل جنسي : توليد مثل جنسي به دو روش انجام مي گيرد الف) توليد مثل به روش تخمگذاري oviparous ب) توليد مثل به روش زنده زايي ovoviviparous

1- درجه حرات: درجه حرارت قابل تحمل براي آرتميا از 4تا35 در جه سانتي گراد مي باشد ولي حرارت اپتيمم براي آرتميا30-20 درجه سانتي گراد است.

2- شوري: آرتميا در شوري 340 ppt نيز مي تواند براي مدت كوتاهي زنده بماند ولي حد بالاي تحمل شوري براي آرتميا 250 ppt عنوان شده است البته شوري مناسب براي پرورش آرتميا در استخرهاي خاكي 120-80 گرم در ليتر مي باشد كه شوري كمتر جهت توليد بيومس و شوري بالاتر براي توليد سيست مي باشد.

3- اكسيژن: اكسيژن مناسب براي پرورش آرتميا بين 4 تا 5 بخش در ميليون مي باشد .

4- :PHآرتميا در طبيعت بيشتر درآبهاي قليايي يافت مي شود ولي PH بالاي 9 و كمتر از 7 براي آرتميا و زندگي آن مشكل ساز خواهد بود. PHمناسب براي پرورش در استخرهاي خاكي و شرايط آزمايشگاهي از 6.5 تا 8 متغير مي باشد .

- استفاده از آرتميا به عنوان حامل: يكي از موارد خيلي مهم استفاده از لارو آرتمياي بالغ، امكان استفاده از آن به عنوان حامل موادي است كه مصرف مستقيم آنها توسط لارو ماهيان و سخت پوستان با سختي همراه است. براي سهولت اين امر با عمل كپسول گذاري حياتي (Bioencpsulation) برخي از مواد اساسي مانند مواد غذاي ضروري، واكسنها و رنگدانه ها رابه آرتميا مي خورانند و سپس از اين آرتميا به عنوان غذاي زنده آبزيان و در عين حال حامل مواد مورد نظر استفاده مي نمايند. بدين طريق مواد مزبور به آنها منتقل ميگردد.

- منبع پروتئين براي انسان، دام و طيور: با توجه به درصد بالاي پروتئين و اسيدهاي آمينه ضروري و ديگر مواد شيميايي موجود در آرتميا، مي توان از آن براي جيره غذايي تكميلي انسان، دام و طيور استفاده كرد.

- توليد نمك مرغوب: براي توليد نمك مرغوب، در حوضچه هاي نمك از آرتميا استفاده مي شود. در اين حوضچه ها به دليل حضور جلبكها و بر اثر مواد زايد دفعي آنها و تجزيه پيكرشان، موادي مانند گچ ايجاد مي شود كه سبب ناخالصي كلريد سديم مي گردد لذا با وارد كردن آرتميا به درون حوضچه ها و تغذيه جلبكها، از ايجاد ناخالصي و كاهش كيفيت در نمك توليدي جلوگيري مي شود.

- ساير موارد استفاده از آرتميا: با توسعه پرورش آبزيان در سالهاي 1960 و 1970 استفاده از آرتميا به دليل عمل آوري آسان و ارزش غذايي بالاي آن براي موجودات لاروي، وسعت بيشتري يافت و تقريباً در همه جا گسترش پيدا نمود. تحقيقات نشان مي دهند كه آرتميا ميزان جذب زيادي براي تغذيه ماهيان كپور و قيزيل آلاي رنگين كمان نشان مي دهد. در ضمن آميلازتريپسين موجود در آرتميا، در گوارش يافتن مواد غذايي درون لوله گوارشي ماهيان شركت مي كند. آرتميا در تغذيه انواع ميگوها نيز به كار مي رود. تغذيه لارو ماهيان خاوياري با آرتميا به مراتب بهتر از كره سفيد و دافني مي باشد زيرا درصد مرگ و مير در تغذيه آبزيان، چه در تاس ماهي و چه اوزون بورون كمتر مي باشد و رشد آنها به مراتب بيشتر است.

از لحاظ تركيبات و تامين نيازهاي غذايي، تمامي اسيدهاي آمينه اصلي در آرتميا موجود بوده و مقدار پروتئين، چربي و هيدراتهاي كربن به ترتيب60%،10% و 6% وزن خشك آن برآورده شده است. و اين نكته مويد ارزش غذايي بالاي آن است. درك ارزش غذايي آرتميا و اين حقيقت كه مي توان سيستمهاي غير فعال آرتميا را براي مدت طولاني به صورت خشك و يا كنسرو شده مورد استفاده قرار دارد، كاربرد آن را به عنوان غذاي زنده ميسر مي سازد.

عرضه سيست آرتميا در بازارهاي جهاني از سال 1950 از دو منبع آن در آمريكا و يك منبع در كانادا آغاز شد . با گسترش تحقيقات پيرامون آرتميا و افزايش استفاده هاي متنوع از آن در آبزي پروري مشكل كمبود سيست آرتميا نمايان گشت .

اهميت آرتميا در صنعت آبزي پروري و مشكلات ناشي از كمبود سيست آن در كنفرانس هاي prouasoli (1969) FAO در سالهاي 1976 ، 1972 و كنفرانسAsean در سالهاي 1977 و 1976 مطرح گشته و به ضرورت استفاده وسيع آن در آبزي پروري در كنفرانس ها جهان آبزيان در سالهاي اخير اشاره شده است .

امروزه توليدات تجاري سيست آرتميا از آرژانتين، برزيل ،كلمبيا، چين، تايلند وارد بازار جهاني مي شود. اما عرضه سيست هاي نا مرغوب باعث آشكار شدن اختلافات ارزش غذايي گونه ها و سويه هاي مختلف آرتميا گشت. لذا مبناي قيمت سيست آرتميا بر مرغوبيت سيتها از نظر ارزش غذايي خصوصاً از نظر اسيد هاي چرب، غير اشباع آلي، اندازه و ميزان تفريق آنها بستگي دارد. بر طبق آمار در سال 1992 مصرف سالانة سيست آرتميا حدود 2000 تن برآورد شد كه سالانه حدود 15 تا 20 در صد بر نياز جهاني آن افزوده مي شود ( نوري، 1375).

امروزه آمريكا ، برزيل و چين بزرگترين توليد كنندگان سيست و بيوماس آرتميا در جهان مي باشند و آمريكا به تنهايي 70% بازار جهاني آرتميا را دراختيار دارد و سالانه ميليون ها دلار از اين تجارت سود مي برد. جالب اينكه كشورهاي نظير تايلند و ويتنام بدون دارا بودن زيستگاه طبيعي آرتميا و فقط با پرورش مصنوعي آن سالانه هزاران تن بيوماس و سيست آرتميا توليد مي كنند.

آذربايجان جنوبي با بر خورداري از بزرگترين زيستگاه آرتميا يعني درياچه اروميه با وسعت 6000 كيلو متر مربع و نيزبا استفاده از هكتارها زمين غير زراعي حاشيه درياچه اروميه مي تواند جهت فعاليتهاي توليدي ـ اقتصادي بسيار سود آور و ايجاد اشتغال براي هزاران نفر استفاده نمايد. با توجه به تجربيات بدست آمده در نقاط مختلف جهان به طور متوسط به ازاي هر 100 هكتار زمين براي پرورش آرتميا حد اقل 50 نفر كارگر ساده، 10 نفر كارگر آموزش ديده، 6 نفر كارشناس و يك نفر متخصص مي توانند در مزارع پرورش آرتميا مشغول به كار شوند (اسكندري، 1380).

سرمايه گذاري ثابت به ازاي هر 100 هكتار زمين در حدود دو مليارد و پانصد هزار ريال بر آورد مي شود در حاليكه سالانه مي تواند حدود پانزده هزار كيلو سيست خشك و حد اقل 100 تن بيوماس آرتميا توليد كند. با توجه به اينكه ارزش سيست آرتميا در بازار هاي جهاني با توجه به كيفيت آن حدود 120 تا 200 دلار مي باشد بنابراين فقط ارزش سيست توليدي در يك سال با احتساب پائين ترين قيمت در همان سال اول حدوداً يك ميليون و هشتصد هزار دلار معادل پانزده ميليارد و چهارصد ميليون ريال يعني 3 برابر كل سرمايه گذاري ثابت و غير ثابت مي باشد ( اسكندري ، 1380). يعني سود آوري اين سرمايه گذاري از همان ابتدا در حدود 10 ميليون ريال به ازاي هر صد هكتار زمين در سال بر آورد مي شود و بي ترديد ميزان سود آوري از سال دوم توليد كمتر از 12 ميليارد ريال نخواهد بود (نوري و آق 1379).

آرتميا اورميانا يكي از هفت گونه شناخته شده آرتمياي دو جنسي در جهان است. ارزش غذايي آن در حد مطلوب است و داراي بيش از 52 درصد پروتئين و 4 درصد چربي است و تركيب و ميزان اسيدهاي آمينه و اسيد هاي چرب آن در حدي است كه نياز هاي آبزيان آبهاي شيرين را به طور كامل بر آورده مي سازد. از آن مي توان مستقيماً يا پس از منجمد كردن و يا خشك كردن به عنوان يك خوراك پروتئيني مغذي براي پرورش انواع ماهيان، ميگوها و خرچنگهاي آب شيرين استفاده نمود و يا مي توان پس ازغني سازي براي پرورش ماهيان و ميگوهاي آب شور بكار برد. تراكم آرتميا در درياچه اروميه در وضع بسيار خوبي است و سالانه به راحتي مي توان صدها هزار كيلو آرتميا و تخم مقاوم آنرا بدون اينكه به اكوسيستم لطمه اي بخورد از درياچه اروميه صيد نمود. تخم هاي مقاوم آرتميا را مي توان پس از صيد، خالص سازي، خشك و بسته بندي كرد و براي فروش آماده نمود. تخم آرتميا را در هر زمان كه لازم باشد در طي 24 ساعت مي توان به لارو تبديل نمود و به عنوان غذايي زنده در اختيار لارو ماهي و ميگو قرار داد.

مقادير پروتئين و چربي آرتمياي درياچه اروميه در مراحل مختلف رشد به درصد :

آرتمياي بالغ	متا ناپليوس	ناپليوس اينستار	سيسيت فاقد كپسول
30/52	72/53	74/55	22/56	پروتئين
28/14	62/15	18/16	80/16	چربي

ميزان پروتئين به روش كجدال وچربي به روش سوكسله اندازه گيري شده است(حسيني1377 ، اكبرپور 1380).

با توجه به اين كه درياچه اروميه به عنوان يك منبع عظيم آرتميا در جهان محسوب مي شود و نتايج ارزيابي ذخاير صورت گرفته از طرف كارشناسان داخلي و خارجي نشان مي دهد كه سالانه حدود 400 ميليون كيلوگرم آرتمياي بالغ و 3200000 كيلوگرم سيست آرتميا (آرتمياي غير فعال) در درياچه اروميه توليد مي شود كه قيمت آرتمياي بالغ و زنده يا عمل آوري شده در بازارهاي جهاني از قرار كيلويي 25 تا 100 دلار و قيمت هر كيلو سيست آرتميا با توجه به كيفيت آن از 25 تا 100 و حتي 125 دلار بوده است. با فرض اين كه سالانه فقط نصف اين توليدات با روش اصولي برداشت گردد و پس از عمل آوري و بسته بندي كارشناسانه به بازار عرضه شود و به قيمت حداقل (25 دلار) به فروش برسد، ارزش آن به چند ميليارد خواهد رسيد.

200ميليون كيلو آرتميايي بالغ * 25 دلار= 5 ميليارد دلار

حال آنكه آرتميا اورميانا (گونه مخصوص درياچه اروميه) بهترين نوع آرتميا جهت مصارف غذايي لارو ماهيها است و مطمئناً قيمت هر كيلو آرتميا و يا سيست آن بالاي 50 دلار خواهد بود.

سواحل گلي- نمكي بدون استفاده درياچه اروميه (خصوصاً سواحل شرقي و جنوبي درياچه) براي پرورش مصنوعي آرتمياي مورد نياز پرورش دهندگان آبزيان داخل كشور و حتي صادرات اين كالاي ارزآور به ساير كشورها مورد توجه قرار گيرد، زيرا گونه آرتمياي موجود در درياچه اروميه، بالاترين درصد پروتئين و چربي را در ميان ديگر گونه هاي اين موجود دارا مي باشد. براي احداث استخرهاي بزرگ نمك خورشيدي توام با پرورش مصنوعي آرتميا در آنها در سواحل درياچه اروميه تلاشهاي زيادي از طرف شيلات لازم است. واگر توليدات آرتمياي حاصل از اين استخرهاي مصنوعي نيز توليد و صادر شود آنگاه آذربايجان بزرگترين توليد كننده آرتميا در جهان خواهد شد.

- گزارش داخلي وزارت نيرو، بخش امور مطالعات منابع آب آذربايجان

- آق ، نوري . نقش آرتميا در شكوفائي اقتصادي استان اذربايجان غربي ، طرح تحقيقاتي سازمان مديريت و برنامه ريزي استان آذربايجان غربي ، 1380

- اسكندري ، آرمين . بررسي كاريولوژي آرتميا اورميانا ، پايان نامه دورة دكتراي دامپزشكي ، 1380

- اكبر پور ، مهزاد . تعيين ميزان پروتئين و چربي آرتميا اورميانا ، طرح تحقيقاتي دانشجويي مركز تحقيقات آرتميا درياچه اروميه ، 1380

- حسيني ، سيد حسين . بررسي ارزش غذايي آرتمياي درياچه اروميه با تأكيد بر تركيب اسيد هاي چرب آن در مراحل مختلف رشد ، پايان نامه دورة دكتراي دامپزشكي ، 1377.

- جابر.ل، رفيعي. ف.، "منابع نوين زيستي درياهاي كشور و نقش آنها در توسعه صنايع دريايي"جم، اولين همايش ملي صنايع دريايي 26و27 ارديبهشت 1378

- خدابنده. ص.، بررسي اثر شوري بر روي سيست آرتميا، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه تربيت مدرس1377

- شاه حسيني، م. (1382) رسوب شناسي بستر درياچه اروميه در بخش مياني بزرگراه شهيد کلانتري با نگرشي ويژه به منشاء رسوبات، پايان نامه کارشناسي ارشد، دانشکده علوم، دانشگاه تهران، 98 صفحه

- محمدي، ع. (1384) بررسي تاريخچه رسوبگذاري هولوسن ؟ درياچه اروميه بر اساس مطالعه مغزههاي تهيه شده در مسير بزرگراه شهيد کلانتري، پايان نامه کارشناسي ارشد، دانشکده علوم، دانشگاه تهران، 123 صفحه

- Shahrabi, M. (1981) Holocene Lacustrine facies and environment of hypersaline Lake Urmieh , N.W.Iran. Dip. Arb. Ander ETH Zurich ,

Switzerland

. 75pp.

- Bengston,Sorgeloos . Use of artemia as a food source of - aquaculture. Artemia Biology, CRC Press Inc, Fflorida, 1991

- Dhont, Sorgeloo s.Preperation and use of artemia as food for shrimp and prown larvae Crustacean Aquacult uer, CRC press Inc, Florida, 1993.

- Legar, sorgeloos. The use and nutrition value of artemia as a food source. 1986