درياچه
اورميه
اهميت
زيستمحيطي،اقتصادی
و اجتماعی
علي محمدي
درياچه
اروميه
يكي
از
مناطق
حافظت
شده
مهم
جهان
است
كه
در
مقياس
جهاني
در
تداوم
چرخه
حياتي
تعدادي
از
پرندگان
مهاجر
نقش
تعيين
كننده
ايفا
مينمايد
و
شايد
در
دنيا
كمتر
جایي
بتوان
يافت
كه
به
اندازه
درياچه
اروميه
مورد
توجه
متوليان
محيط زيست
خارجي
قرار
گرفته
باشد.
ـ
درياچه
اورميه
و
حريم
آن
به
عنوان
يكي
از
چهارده
پارك
ملي
مشمول
محدوديتهائي
ويژه
است.
ـ
يونسكو
در
برنامه
جهاني
"انسان
و
بيوسفر"
يا
"انسان
و
زيستكره"
(«MAB»ManandBiospher)
نه
نقطه
را
براي
حفاظت
انتخاب
كرده
كه
يكي
از
آنها
درياچه
اورميه
ميباشد.
ـ
كنوانسيون
رامسر،
كه
در
سال
1349 برگزار
گرديده
و
120 كشور
به
آن
پيوستهاند،
20 تالاب
پراهميت
را
در
دنيا
براي
حفاظت
موكد
برگزيده
كه
درياچه
اورميه
يكي
از
آن
جمله
است.
ـ
بانك
جهاني
از
چند
سال
پيش
اعتباري
براي
"بهسازي
آبياري"
در
4 نقطه
ايران،
شامل
بهبهان،
نكا،
مغان
وزرينهرود
اختصاص
داده
و
به
مسائل
بخش
جنوبي
حوضه
درياچه
اورميه
توجهي
ويژه
دارد.
ـ
پس
از
كنفرانس
سازمان
ملل
متحد
درباره
توسعه
زيستمحيطي
(UNCED) با
شركت
180 كشور
تحت
عنوان
"مجمع
سران
زمين"
در
شهر
"ريو
و
ژانيرو"
و
در
سال
1992،
صدور
اعلاميه
ريو
(Rio Declaration) در
سال
1994و
فعال
شدن
طرح
"تسهيلات
زيستمحيطي
جهاني"
(«GEF» Global
Environment Facilities)مقرر
گرديده
است
كه
در
قبال
كوشش
براي
حفاظت
محيطزيست
و
رعايت
مفاد
اعلاميه
ريو،
امكاناتي
در
اختيار
كشورهاي
در
حال
توسعه
قرار
داده
شود.در
چارچوب
GEF،
كارشناسان
مربوطه
از
ايران
بازديد
كرده،
اولين
منطقهاي
را
كه
مناسب
تشخيص
داده
وقابل
حفاظت
دانستهاند،
حوضه
درياچه
اروميه
بوده
است.
در
تير
ماه
سال
1380 كارگاهي
در
اورميه
تحت
عنوان
"راهحل
اكوسيستمي
براي
مديريت
درياچه
اروميه"
برگزار
گرديد.
برگزاري
"اولين
همايش
درياچه
اورميه"
در
شهريور
سال
1380 در
دانشگاه
اورميه
را
نيز
ميتوان
قدمي
مثبت
دراين
راه
ارزيابي
كرد.
ويژگيهاي
پارك
ملي
درياچه
اروميه
درياچه
اروميه
داراي102
جزیره
كوچك
و
بزرگ
است
كه
هر
يك
تامينكننده
بخشي
از
نيازهاي
حياتي
درياچه
به
شمار
ميروند.
جزاير
قويون
داغي
به
وسعت
3175 هكتار،
ائشك
داغي
به
وسعت
2550 هكتار،
اسپير
با
وسعت
1250 هكتار
و
آرزو
به
وسعت
500 هكتار
از
مهمترين
ايستگاههاي
حياتوحش
درياچهاند
كه
به
دليل
برخورداري
از
ويژگيهاي
زيستي
و
جاذبههاي
گردشگري،
داراي
ارزش
جهاني
ميباشند.پوشش
گياهي
جزاير
و
اراضي
ساحلي
از
منابع
مهم
تامينكننده
غذاي
حيات
وحش
و
دام
اهلي
محسوب
ميشودو
در
تثبيت
اراضي
تاثير
قابل
توجه
داشته
و
با
تلطيف
منظر،
جاذبههاي
گردشگري
را
افزايش
ميدهد.منابع
آب
جزاير،
كه
مورد
استفاده
حيات
وحش
قرار
ميگيرد
محدوداست،
فقط
در
سه
جزيره
قويون
داغي،
ائشك
داغي
و
اسپير
چشمههائي
با
آبدهي
محدود
موجود
است.
درجزاير
پارك
ملي
اورميه،
چند
نوع
از
پستانداران
بزرگ
شامل
قوچ،
ميش،
گوزن
و
پلنگ
وهمچنين
پستانداراني
كه
در
كنترل
بيولوژيكي
حشرات
نقش
دارند،
نظير
خفاش
و
موش،
وجود
دارند.
خزندگان
و
پرندگان
نيز
در
جزاير
و
تالابهاي
ساحلي
زندگي
ميكنند
كه
بخشي
از
پرندگان
بومي
و
بخشي
ديگر
مهاجرند.
تاكنون
حدود
27 نوع
پرنده
خشكزي
و
بيش
از
33 نوع
از
انواع
پرندگان
مهاجر
شناسايي
شدهاند
كه
از
آن
جمله
ميتوان
كبك
بومي
خشكزي
و
پرندگان
آبزي
و
آبچر
مهاجر
نظير
فلامينگو،
پليكان،
اردك
نوك
قاشقي،
آنقوت،
كاكائي
معمولي
و
كاكائي
صورتي
را
نام
برد
كه
در
دورهاي
از
سال
از
جزاير
درياچه
به
عنوان
مأمن
مطمئن
براي
لانه
گزيني،
استفاده
می کنند.
بررسيهائي
كه
به
منظور
آشنائي
با
زندگي
اين
پرندگان،
با
حلقهگذاري
انجام
ميگيرد،
اهميت
جهاني
اين
زيستگاهها
را
نشان
دادهاند
و
حاكي
از
آن است
كه
اين
پرندگان
در
سطحي
وسيع
از
كره
زمين
پراكنده
ميشوند.
از
جمله
فلامينگوهاي
حلقهگذاري
شده
را
در
محدودهاي
كه
از
شمال
روسيه
تا
منتهياليه
جنوب
سودان،
سومالي
و
اتيوپي
و
از
شرق
هندوستان
تا
غرب
ليبي
گسترده
است،
مشاهده
كرده
و
گرفتهاند.
در
آب
شور
درياچه
چند
نوع
جلبك
از
جمله
جلبكی
به
نام
"آنترو
مورفا"
(Enteromorpha) و
نوعي
از
سختپوستان
آبزي
به
نام
آرتميا
اورميانا
(Artemia
Urmiana) زندگي
ميكنند
كه
جلبكهاي
مزبور
صرف
تغذيه
آرتميا
و
آرتميا
خود
صرف
تغذيه
پرندگان
مهاجر
نظير
فلامينگو
ميشود
و
اين
روند
در
طي
اعصار
و
قرون
چنان
نظمي
يافته
است
كه
چرخه
حيات
اين
زيستمندان
تداوم
يابد.
به
طور
بديهي،
به
هم
خوردن
چرخه
زندگي
هر
يك
از
اين
آبزيان
ميتواند
چرخه
زندگي
ساير
زيستمندان
را
مختل
كند.
با
عنايت
به
ويژگيهاي
فوق،
درياچه
اورميه
همراه
با
مجموعه
تالابها
و
رودخانههاي
مجاور،
نظام
زيستي
پهناوري
به
وجود
آورده
است
كه
ارزشهاي
والاي
زيستمحيطي
دارد
ودر
عين
حال
ميتواند،
مشروط
به
رعايت
ضوابط
حفظ
محيط
زيست،به
منظورهاي
تفريحي
و
تفرجي
و اقتصادی
مورد
بهرهبرداري
قرار
گيرد.
سيماي
اقتصادي
درياچه
اورميه
الف-
كشاورزی
و
دامداري
درياچه
اورميه
علاوه
بر
اهميت
زيستمحيطي،
از
نظر
اقتصادي
هم
بسيار
ارزشمند
است،
ولي
در
حال
حاضر،
در
مناطق
ساحلي
درياچه،
فعاليت
صنعتي
چشمگيري
وجود
ندارد.در
روستاهاي
اطراف
درياچه
فعاليت
كشاورزي
به
طور
عمده
به
صورت
ديم
صورت
ميگيرد
و
فقط
در
10 تا
20 درصد
ارضي
از
آبياري
استفاده
ميشود.
وسعت
اراضي
كشاورزي
ساحلي
در
حدود
180 هزار
هكتار
است
كه
به
نحو
مطلوب
مورد
بهرهبرداري
قرار
نميگيرد.
با
احداث
سدهایي
بر
روي
رودخانههایي
كه
به
درياچه
ميريزند،
كشاورزي
منطقه
دگرگون
خواهد
شد.دامداري
به
صورت
سنتي
و
به
عنوان
بخشي
از
فعاليتهاي
روستانشينان
صورت
ميگيرد.
60تا
70 درصد
محصولات
لبني
و
70 تا
80 درصد
محصولات
گوشتي
به
شهرهاي
مجاورصادرمیشود..
لازم
به
يادآوري
است
كه
در
گذشته
نه
چندان
دور،
در
سواحل
درياچه
و
در
درههاي
دور
و
نزديك
به
ساحل،
جنگلهاي
طبيعي
وجود
داشته
كه
متاسفانه
از
آنها
بدون
جايگزيني،
براي
تهيه
ذغال
استفاده
كرده
و
جنگلها
را
تخريب
كردهاند.
بنا
به
اظهار
معمرين
منطقه،
شغل
توليد
و
فروش
ذغال
تا
زمان
متداول
شدن
توليد
ومصرف
فرآوردههاي
نفتي،
يكي
از
مشاغل
شناخته
شده
و
"دره
اجاره
كردن"
يكي
از
فعاليتهاي
اقتصادي
عمده
منطقه
بوده،
توليد
كنندگان
ذغال،
درههاي
جنگلي
را
براي
اين
منظور
اجاره
نموده
و
ذغال
توليدي
را
در
ميدان
بزرگي
به
نام
"كومورميداني"
(ميدان
ذغال)
عرضه
ميكردهاند
كه
از
آن
ميدان،
كوچهاي
به
همين
نام
در
اورميه
باقي
مانده
است.
ب-
ذخایر
آرتیمیای
دریاچه
ارومیه
تجارب
حاصل
از
فعاليتهاي
سالهاي
اخير
نشان
ميدهند
كه
ميتوان
از
پرورش
ميگوي
آب
شور
"آرتيمیا
سالينا"
در
درياچه،
به
عنوان
يك
فعاليت
اقتصادي
سودآور،
بهره
جست.
آرتیمیا آبزی
کوچک و ظریفی
است که به شاخه
بند پایان
تعلق دارد.به
آرتیمیا
خرچنگ لب شور و
میگوی آب شور
نیز اطلاق می
شود.اولین
گزارش مربوط
به وجود
آرتیمیا در
دریاچه
ارومیه توسط
گانتر(Gunther)
در سال 1899
میلادی ارائه
شد و
پژوهشگران آن
را آرتیمیا
سالینا
نامیدند. اما
در سال 1368 در پی
بررسی های
دکتر آذری
ناکامی ژاپنی
مشخص شد که
آرتیمیای در
یاچه ارومیه ،
گونه ای ویژه
ومخصوص این
دریاچه است.از
این رو این
گونه
آرتیمیا،
آرتیمیا
اورمیانا(Artemia
Urmiana)
نامیده
شد.
برای
تعیین میزان
ذخایر
آرتیمیای
دریاچه
ارومیه
،قرارداد
پژوهشی از سوی
شیلات ایران
با دانشگاه "گنت"
بلژیک منعقد و
کارهای
اجرایی آن در
سال 1373 شروع شد.نتایج
پژوهش نشان می
دهد،میانگین
میزان کل
تولیدات توده
زنده و تخم
مقاوم
آرتیمیا
اورمیانا در
طی یک سال حدود
400 هزار تن
بصورت وزن تر و3200
تن بصورت وزن
خشک بر آورد
شده است. این
تولید
سالانه،
حداقل نزدیک
به 10 میلیارد
دلار ارزش
دارد. بر اساس
پژوهش ها اگر
تنها 1%
آرتیمیای
بالغ را بصورت
زنده یا 10% آن را
بصورت منجمد و
یا 10% تخم مقاوم
تولید شده
مورد بهره
برداری قرار
گیرد، حداقل
رقمی نزدیک به
100 میلیون دلار
در سال در آمد
ارزی خواهد
داشت.که در این
صورت
آذربایجان
دومین تولید
کننده
آرتیمیای
جهان بعد از
آمریکا معرفی
خواهد شد.
ج-
استحصال
نمك
از
درياچه
باعنايت
به
اينكه
هر
سال
مقداري
قابل
توجه
نمك
وارد
درياچه
ميشود،
ميتوان
با
استحصال
نمك
از
درياچه،
حداقل
به
همان
مقدار
كه
ساليانه
نمك
وارد
درياچه
ميشود(حدود
2 تا
5/2 ميليون
تن
در
سال)،
به
ويژه
نمكهاي
پتاسيم
و
منيزيم،
به
اقتصاد
منطقه
ياري
رساند.
البته
در
حال
حاضر،
استحصال
نمك
از
درياچه
به
طور
محدود،
به
روش
حوضچههاي
تبخير
سنتي
صورت
ميگيرد
ولي
در
مقام
مقايسه
با
مقدار
نمكي
كه
ميتوان
از
درياچه
برداشت
كرد،
نمك
جمعآوري
شده
به
روش
سنتي،
بسيار
كم
است.
البته
دراين
موراد
بايد
محدوديتهاي
زيست محيطي
ملي
و
بينالمللي
رعايت
شوند
ولي
نبايد،
نه
در
بهرهبرداري
بيبند
و
بار
و
بيضابطه،
و
نه
در
اعمال
ضابطههاي
بازدارنده،
زيادهروي
نمود
و
توجه
داشت
كه
توسعه
پايدار
منوط
به
ايجاد
تعادلي
پايدار
بين
نيازهاي
جوامع
انساني
و
ضرورتهاي
حفظ
محيط زيست
است.
به
عبارت
ديگر
نميتوان
و
نبايد
زندگي
اقتصادي
جامعهاي
را
به
خاطر
حفظ محيط
زيست
مختل
نمود.
در
اين
باره
گفته
آقاي
آركي
پاچوري
مديرانستيتوي
تحقيقات
انرژي
تاتاي
دهلي
نواز
هر
توضيحي
ديگر
گوياتر
است:
(كسي
كه
نگران
وعده
بعدي
غذاي
خويش
است،به
سخنرانيهاي
زيست محیطي
گوش
نميدهد).
مطالعات
و کارهای
اجرایی صورت
گرفته برای
استحصال نمک
بصورت مدرن و
صنعتی از
دریاچه
ارومیه بدین
شرح است در
سال
1338 وزارت
صنايع
و
معادن
وقت
از
يك
متخصص
تاسيسات
استحصال
املاح
بحرالميت
به
نام
Block جهت
بررسي
منابع
وتعليم کادر
فنی برای
دریاچه
ارومیه
دعوت
به
عمل
آورد
و
وي
توليد
سالانه
50 هزار
تن
پتاس
را
از
درياچه
اروميه
پيشنهاد
كرد.
شركت
پتروشيمي
ايران
در
سال
1335 بررسي
تركيب
شيميايي
آب
درياچه
اروميه
را
به
منظور
تامين
نمك
مورد
نياز
انجام
داد.
طرح
بررسي
املاح
با
ارزش
درياچه
اروميه
باحمايت
مالي
سازمان
بنياد
مستضعفان
و
توسط
مهندسين
مشاور
انرژي
و
صنعت
در
سال
1367 انجام
گرفت.
نمونهبرداري
از
آب
درياچه
اروميه
و
بررسي
نظري
روشهاي
استحصال
املاح
درياچه
اروميه
طرح
اصلي
عمليات
طرح
مزبور
بوده
است.
املاح
قابل
استحصال
درياچه
اروميه
بعداز
طي
فرايندهاي
تبخير
خورشيدي
و
تصفيه
شامل
نمك
طعام،
پتاس،
تركيبات
منيزيم،
سديم
و
برم
است.
كه
هر
كدام
از
املاح
مذكور
خود
طي
فرايندهاي
تكنولوژيكي
ميتوانند
به
توليد
ساير
مواد
شيميايي
باارزش
نظير
اكسيد
منيزيم،
منيزيم
فلزي،
اسيد
كلريدريك،
كلر
و
غيره
منتهي
شوند.
1-پتاس
در
درياچه
اروميه
به
صورت
كانيهاي
كاينيت
و
كارناليت
قابل
استحصال
است،
كاينيت
بعد
از
طي
پروسههاي
شيمايي
معدني
به
سولفات
پتاسيم
تبديل
ميشود.
البته
فرايند
استحصال
ميتواند
طوري
طراحي
شود
كه
كلرو
پتاسيم
نيز
از
شوراب
اروميه
استحصال
گردد.
مصرف
سولفات
پتاسيم
به
عنوان
كود
شيميايي
براي
كشاورزان
به
مراتب
بيشتر
از
كلروپتاسيم
ميباشد.
مصرف
سولفات
پتاسيم
در
ايران
براساس
آمار
سالنامههاي
بازرگاني
حدود
50 هزار
تن
در
سال
است.
2-سولفات
دو
سود
از
ديگر
املاح
قابل
استحصال
شوراب
اروميه
است.
سولفات
دو
سود
به
صورت
كاني
میرابيليت
در
حوضچهها
تشكيل
شده
و
طي
فرايندهاي
شيميايي
خاصي
به
سولفات
دو
سود
تبديل
ميشود.سولفات
دو
سود
درصنايع
كاغذ
سازي
و
شوينده
های صنعتی
مورد
استفاده
قرار
ميگيرد.
نيازبه
این محصول
براساس
آمار
سالنامههاي
بازرگاني
60 هزار
تن
در
سال
است.
3-تركيبات
منيزيم
موجود
در
شوراب
اروميه
را
ميتوان
مستقيماً
به
صورت
سولفات
و
كلرو
منيزيم
استحصال
كرد.
اين
مواد
در
تهيه
كود،
صنايع
دارويي،
سيمانهاي
مخصوص
و
موادشيميايي
مورد
استفاده
قرار
ميگيرند.
مقدرا
مصرف
2000 تن
در
سال
است.واحد
توليد
سولفات
و
كلرو
منيزيم
درکشوروجود
ندارد.
اكسيدمنيزيم
به
عنوان
محصول
غيرمستقيم
شوراب
درياچه
بوده
و
از
اکسید
شدن
كلرو
منيزيم
توليد
ميشود.مصرف
اصلي
اكسيد
منيزيم
در
تهيه
انواع
مگنزياي
نسوز
ميباشد
4-برم
از
شوراب
پتاس
يا
حوضچه
بيشوفيت
بعد
از
طي
فرايند
شيميايي
خاص
توليد
ميشود.
برم
و
مشتقات
آن
در
صنایع
رنگ
سازي،
عكاسي،
چاپ،
ضدعفوني
و
تصفيه
آبها
و
فاضلابها،
صنايع
دارويي،
باطري
سازي
و
به
عنوان
روتاردر
(Retarder) مورد
استفاده
قرار
ميگيرد.
واحد
توليد
برم
در
کشور
وجود
ندارد.
شوراب
اروميه
ميتواند
به
عنوان
مهمترين
منبع
توليد
برم
كشور
محسوب
گردد.
5-نمك
طعام
يا
كلرو
سديم
مهمترين
و
از
نظر
كمي
بيشترين
محصول
فرايند
استحصال
املاح
از
درياچه
اروميه
ميباشد.
گرچه
تصور
عموم
ازكاربرد
كلرو
سديم
مربوط
به
مصرف
خوراكي
آن
است.
لیكن
امروزه
در
كشورهاي
صنعتي
55% مصرف
توليد
نمك
در
صنایع
شيميايي
مورد
استفاده
قرار
ميگيرد
و
تاكنون
بيش
از
14000 مورد
مصرف
براي
نمك
طعام
شناخته
شده
است.نمك
طعام
علاوه
بر
مصارف
خوراكي
و
طبي
در
تهيه
كلر،
سدیم،
فلز
سديم
در صنايع
سراميك،
تهيه
مواد
دارويي،
عكاسي
و
غيره
حائزاهميت
است.
مقدار
مصرف
نمك
حدود
200 هزار
تن
در
سال
است.
آب
درياچه
اروميه
مطابق
بررسيهاي
هيدرو
شيميايي
دررده
شورابهاي
(Na,Mg,So4,cl
)قرار
داشته
و
از
نظر
غلظت
نيز
در
سالهاي
مختلف
بسيار
متغيربوده
است.
ميانگين
وزن
باقيمانده
خشك
آب
درياچه
ارومیه
براساس
اطلاعات
موجود
در
سالهاي
مختلف
بين
150 تا
400 گرم
بر ليتر
است.
تاسيسات
استحصال
املاح
درياچه
اروميه
ميتواند
به
عنوان
صنعت
مادر
با
صنايع
پتروشيمي
مقايسه
گردد.زيرا
واحدها
و
صنايع
جانبي
نظير
صنايع
شيميايي،
متالوژي،
دارويي،معدني
و
بسياري
از
صنايع
ديگر
به
عنوان
مصرفكننده
املاح
درياچه
اروميه
ميتوانند
توسعه
قابل
توجهي
پيدا
كند.فرايند
استحصال
املاح
متكي
به
انرژي
خورشيدي
و
شوراب
غني
از
مواد
معدني
درياچه
اروميه
است.
مناطق
دشتگون
و
وسيع
موجود
در
سواحل
شرق
درياچه
از
نظر
مشخصات
مهندسي
و
موقعيت
تجاري
براي
احداث
تاسيسات
استحصال
املاح
مناسب
به
نظر
ميرسند.
احداث
تاسيسات
استحصال
املاح
به
ويژه
استحصال
املاح
از
درياچه
اروميه
نه
تنها
درامر
گتسرش
واحدهاي
صنعتي
وتوليدي
اهميت
دارد،
بلكه
ميتواند
موجب
توسعه
مراكز
پژوهشي
و
تحقيقات
كاربردي
در
مورد
درياچههاي
شور
و
شورابهاي
زيرزميني
گردد.
هم
اکنون استحصال
املاح
از
شوراب
دریاچه
بانويل
درنوادا
و
درياچه
بزرگ
نمك
درايالت
یوتا،
آلبرت
ويكتور
در
هندوستان،
شورابها
و
تلخابهاي
توركيه
(تموز،
توزلا،
آجيگول،
پولوك،
تزراكان)
صورت می گیرد.
پ-
صنعت
گردشگري
بدون
شك
جزاير
درياچه
و
اطراف
آن
ميتوانند
يكي
از
مراكز
تفرج
و
استراحت
گردشگران
وتمدد
اعصاب
آنان
باشند
و
با
توجه
به
سابقه
تاريخي
درياچه
و
زيستگاههاي
باستاني
اطراف
آن،
كه
متاسفانه
تاكنون
ناشناخته
ماندهاند،
امكانات
بسياري
براي
رشد
صنعت
توريسم
در
منطقه
موجود
است.
ت-
مراكز
درماني
و
استراحتگاهها
از
ديرباز،
اهالي
آذربايجان
متوجه
خاصيت
درماني
آب
و
لجن
درياچه
اورميه
و
چشمههاي
معدني
اطراف
درياچه
بوده
و
از
آنها
استفاده
نموده
وحتي
در
برخي
نقاط
نظير
بندر
شرفخانه،
تاسيساتي
ابتدايي
براي
اين
منظور
احداث
كردهاند.
بيمارستان
شوروي
در
تهران
در
سالهاي
1340 و
135،
با
استفاه
از
لجن
درياچه
به
معالجه
بيماران
ميپرداخت.اگر
با
رعايت
ضوابط
بهداشتي
و
زيستمحيطي،
مراكز
درماني
و
ساناتوريو
م
هائي
در
سواحل
درياچه
بنا
نهاده
شوند،
ميتوانند
در
تعامل
و
عملكردي
مشترك
با
صنعت
گردشگري،
منبع
درآمدي
قابل
ملاحظهبراي
منطقه
باشند.
سيماي
اجتماعي
درياچه
اورميه
به
طوري
كه
خواهيم
ديد،
شهرهاي
اطراف
درياچه
از
طريق
بنادر
كوچك
و
بزرگ
درياچه
با
بندر
شرفخانه
در
منتهياليه
شمالشرقي
درياچه
و
از
آنجا،
با
استفاده
از
راهآهن
شرفخانه-رازي
كه
به
راهآهن
اروپا
و راه
آهن تبریز-جلفا
که به قفقاز و
شوروی
متصل
بوده،
باشهرهاي
اروپا
و قفقاز
مرتبط
بودهاند.سهولت
مسافرت
از
اين
طريق
به
خارج
از
كشور،
در
گذشته،
بويژه
كشورهاي
اروپائي،
تبادل
فرهنگها
را
ميسر
ساخته
و
سطح
فرهنگ
عمومي
منطقه
را
بالا
برده
است،
به
طوري
كه
بيش
از
يك
قرن
پيش،
در
منطقه
اقدام
به
ايجاد
سازمان
آموزش
عالي
شده،
كه
متاسفانه
به
علل
تاريخي
نضج
نگرفته
و
تداوم
نيافته
است
اين
ارتباط،
علاوه
بر
ارتقاي
فرهنگي،
بر
حرفهها
و
صنعت
شهرهای
مجاوردریاچه
نيز
اثرگذار
بوده،
به
طوري
كه
گفته
ميشود،
اول
بار،
دانش
فني
ساختن
شيشه
جام
از
ونيز
به
اورميه
منتقل
شده
وساختن
شيشه
جام،
در
محلي
به
نام
"شيشه
گرخانه"
كه
در
جوار
"كومور
ميداني"
بوده
و
هنوز
هم
به
اين
نام
خوانده
ميشود،
صورت
واقعي
و
عملي
به
خود
گرفته
است.
ظاهراً
به
دليل
منتسب
بودن
به
ونيز،هنوز
افراد
مسن
شيشه
جام
را
شيشه
ونتيك
(Venetien) مينامند.
*نقش
درياچه
اورميه
در
گذشته
و
حال
براي
حمل
و
نقل
مسافر
وكالا
عليرغم
كم
بودن
نسبي
عمق،
درياچه
ارومیه
براي
كشتيراني
مناسب
بوده
و
از
ديرباز
با
وسائل
نقليه
آبي،
بين
شهرهاي
ساحلي
درياچه،
حمل
مسافر
و
كالا
صورت
ميگرفته
است.در
واقع
تا
قبل
از
احداث
جادههاي
شوسه
مناسب
بين
تبريز
و
اورميه
از
شمال
و
جنوب
درياچه
وساختن
راه
آهن
ميانه
– مراغه
– تبريز،
كشتيراني
درياچه
اورميه
مناسبترين
وسيله
ارتباط
آبادترين
مناطق
آذربايجان
و
حمل
ونقل
ومبادله
كالا
با
داخل
و
خارج
كشور
بوده،
به
ويژه
كشتيراني
بين
بندر
شرفخانه
واقع
در
شمال
شرق
درياچه،
كه
با
راهآهن
به
تبريز
و
جلفا
متصل
ميشده
و
بندر
گلمانخانه
و
اقع
در
ساحل
غربي
درياچه،
كه
با
جاده
شوسه
به
اورميه
و
از
آنجا
به
موصل
و
طرابوزان
مرتبط
بوده،
در
تجارت
داخلي
و
خارجي
و
اعتلاي
اقتصاد
و
ارتقاي
سطح
زندگي
منطقه
نقش
عمده
ايفا
ميكرده
است.
اگرچه
به
تدريج
بااحداث
جادههاي
ارتباطي
از
اهميت
كشتيراني
در
درياچه
كاسته
شده
ولي
هنوز
عدهاي
از
اين
طريق
كار
وزندگي
مينمايند.
در
دهه
1330،
اداره
كشتيراني
درياچه
اروميه
در
شرفخانه
مستقر
بوده
و
حمل
كالا
و
مسافر
در
بين
بنادر
درياچه
را
با
استفاده
از
شش
فروند
كشتي
يدك
كش
موتوردار
و
13 فروند
كشتي
بادي
بدون
موتور
كه
با
يدككش
كشيده
ميشدهاند،
اداره
ميكرده
است.
اين
كشتيها
هفتهاي
دو
بار
به
طور
منظم
بين
بندر
شرفخانه
وگلمانخانه
و
به
طور
غيرمنظم،
بسته
به
نياز،
به
بنادر
ديگر
رفت
و
آمد
مينمودهاند.
*احداث
ميانگذر
و
اثرهاي
آن
بر
سيماي
اقتصادي،
اجتماعي
و
محيط
زيست
درياچه
اورميه
تحولات
اجتماعي
و
اقتصادي
همراه
با
رخدادهاي
سياسي،
احداث
ميانگذر(بزرگراه
شهید کلانتری)
دردرياچه
اروميه
را
ضروري
كرده
و
هدف
از
آن،
ايجاد
امكانات
بيشتر
براي
توسعه
اقتصادي
و
اجتماعي
منطقه
بوده
است.
با
عنايت
به
تسهيلاتي
كه
با
احداث
ميانگذر
در
زمينه
حمل
مسافر،
كالا
و
ارتباطات
بين
دو
استان
آذربايجان
به
وجود
ميآيد،
ميتوان
پذيرفت
كه
دستيابي
به
اهداف
موردنظر
ميسر
است
ولي
با
توجه
به
اهميت
جهاني
و
منطقهاي
درياچه
اورميه
و
محيط
زيست
آن
بايد
توجهي
ويژه
به
تبعات
احداث
ميانگذر
مبذول
گردد.اعلاميه
ريو
(Rio)،
كه
در
سال
1994 صادر
شده
و
ايران
به
عنوان
يكي
از
شركتكنندگان
در
كنفرانس،
متعهد
به
رعايت
اصول
آن
است
صراحت
دارد
بر
اينكه:(عوامل
اصلي
توسعه
انساني
و
محيط
زيست
بايد
چنان
سازماندهي
شوند
كه
موجوديت
ديرپاي
جوامع
انساني
تضمين
گردد).
رعايت
اين
اصول،
كه
امروزه
بايد
در
تهيه
تمام
طرحها
مدنظر
قرار
گيرد،
در
تهيه
طرح
ساماندهي
ميانگذر
درياچه
اورميه
الزامي
است.
ترديدي
نسبت
كه
احداث
ميانگذر
و
سنگريزي
وخاكريزي
بخش
عمده
آن
(نود
درصد
طول)
به
منزله
عاملي
غيرطبيعي،
رژيم
طبيعي
جريانهاي
درون
درياچه
را
مختل
كرده
و
روند
پايدار
آن
را
بر
هم
خواهد
زد
و
هم
اكنون
سنگريزي
حدود
14 كيلومتر
از
جاده،
بخش
عمده
اين
اختلال
و
اغتشاش
را
ايجاد
كرده
و
رژيمي
جديد
پديد
آورده
كه
محتمل
است
در
دراز
مدت
به
تغييرات
زيستمحيطي
منجر
شود.
براي
كاهش
احتمال
بروز
اين
تغييرات،
بايد
در
تهيه
طرح
ساماندهي
ميانگذر،
احداث
آبگذرهايي
درنزديكي
ساحل
شرقي
و
ساحل
غربي
و
احتراز
از
بستن
بخش
بازمياني
ترتيبي
اتخاذ
شود
كه
رژيم
جريانهاي
آب
در
درون
درياچه
تا
آنجا
كه
ممكن
است
به
رژيم
قبل
از
احداث
ميانگذر
نزديكتر
شود،
به
ويژه
اثر
آبگذرهاي
مجاور
ساحل
بر
جريانهاي
درون
درياچه
بايد
در
حالات
مختلف
به
دقت
بررسي
شود
ومناسبترين
موقعيت
و
ابعاد
آنها
طوري
تعيين
گردند
كه
بازتاب
احداث
ميانگذر
بر
محيطزيست
درياچه،
حداقل
باشد.خوشبختانه،
ساختگاه
ميانگذر
به
اندازه
كافي
از
جزاير
بخش
جنوبي
درياچه
به
دور
است
و
تجربه
بيش
از
بيست
سال
گذشته
نشان
ميدهد
كه
وجودميانگذرتاثيري
عمده
بر
محيط
زيست
جزاير
مزبور
ندارد.
با
احداث
پل ميانگذربزرگراه
شهید کلانتری
وتونل
شبه
جزيره
اسلامي،
فاصله
تبريز
تا
اروميه
از
طريق
اين
محور
برابر
155 كيلومتر
خواهد
شد
كه
درمقام
مقايسه
با
محور
(تبريز
– تسوج
– اروميه)
برابر
258 كيلومتر
و
محور
(تبريز
– خوي
– اروميه)
برابر
308 كيلومتر،
به
ترتيب
به
60درصد
و
50درصد
تقليل
مييابد
ولي
با
توجه
به
حذف
تمامي
گردنهها
و
حركت
در
دشت،ز
مان
سفر
به
ترتيب
به
50درصد
و
40 درصد
كاهش
مييابد.كوتاه
شدن
مسير
و
حركت
در
دشت،
به
صرفهجويي
قابل
ملاحظه
در
مصرف
سوخت
و
در
نتيجه
به
كاهش
گازها
و
مواد
آلاينده
محيط
زيست
منجر
ميشود،
استهلاك
وسائل
نقليه
ونياز
به
قطعات
يدكي
كم
ميشود،
در
وقت
رانندگان
و
مسافران
صرفهجوئي
ميگردد
و
احتمال
تصادفات
و
خطرات
جاني
و
مالي
نقصان
ميپذيرد.
همچنين
كوتاه
شدن
مسيراجازه
ميدهد
كه
محصولات
كشاورزي،
به
ويژه
ميوه
و
ترهبار
كه
به
مدت
و
كيفيت
حملونقل
حساس
ميباشند،
در
زمان
كمتر
وشرايط
بهتر
حمل
و
به
بازار
عرضه
شوند.
از
اين
گذشته،
ساكنان
شهرهاي
كوچك
ساحل
شرقي
درياچه
امكان
اشتغال
دراروميه
را
مييابند.
احداث
ميانگذر
علاوه
بر
مزاياي
اقتصادي،
از
طريق
تسهيل
ارتباط
شهرهاي
كوچك
وبزرگ،
تعاملي
فرهنگي
را
سبب
شده
و
سطح
فرهنگ
عمومي
منطقه
را
ارتقا
ميبخشد.با
كوتاه
شدن
مسير
وتسهيل
سفر،
بهرهگيري
ازجاذبههاي
محلي
امكان
پذير
ميشود.
عمدهترين
اين
جاذبهها
به
شرح
زيرند:
ـ
بهرهبرداري
بهداشتي
– درماني
از
آب
و
لجن
درياچه
اروميه
با
احداث
مراكز
درماني
و
ساناتور
يومها.
ـ
بهرهبردراي
از
جاذبههاي
توريستي
منطقه
كه
متاسفانه
تاكنون
اغلب
ناشناخته
ماندهاند.
علاوه
بر
بررسي
اثر
احداث
ميانگذر
بر
محيطزيست
درياچه،
اثر
ساير
فعاليتهاي
فني
وتكنولوژيكي
انساني
در
حوضه
درياچه
نيز
بايد
از
لحاظ
انطباق
با
اعلاميه
ريو
مورد
ارزيابي
قرار
گيرند.
به
ويژه
احداث
سدها
وسيستمهاي
انتقال
آب
يكي
از
عوامل
تاثيرگذار
بر
شرايط
زيستمحيطي
درياچه
است
كه
بايد
توسط
اوليا
وسازمانهاي
مربوط
مورد
بررسي
و
اتخاذ
تصميم
قرار
گيرند.
به
عبارت
ديگر
بررسي
تبعات
زيستمحيطي
احداث
ميانگذر
فقط
يك
سوي
قضيه
است
و
براي
بررسي
درست
مساله
از
ديدگاه
مهندسي،
بايد
مسائل
زير
را
هم
مورد
توجه
قرار
داد
تا
بتوان
بيلان
آنچه
از
دست
ميدهيم
و
آنچه
را
به
دست
ميآوريم
تنظيم
كرد
و
براين
اساس
تصميم
هر
چه
مناسبتر
از
اتخاذ
نمود،
بايد
مشخص
كرد
كه:
ـ
آيا
فقط
ايجادميانگذر
است
كه
زندگي
طبيعي
درياچه
را
مختل
ميكند؟
ـ
ميعارهاي
حفظ
محيط
زيست
در
مورد
ساير
فعاليتهاي
عمراني
در
پيرامون
درياچه،
از
جمله
ايجاد
سدها،
بندها،تاسيسات
گردشگري،مراكز
صنعتي،
كشاورزي
وزيستي
تا
چه
حد
رعايت
ميشوند
و
در
بهترين
شرايط
اين
فعاليتها
چه
تاثيري
بر
زندگي
طبيعي
درياچه
خواهند
داشت؟
ـ
اگر
هيچ
دخالتي
در
وضع
درياچه
نشود،گرم
شدن
زمين
و
افزايش
آلايندهها
در
جو
كه
خواه
ناخواه
با
واسطه
نزولات
جوي
بر
درياچه
اثر
خواهند
گذاشت،
چه
بازتابي
بر
زندگي
طبيعي
درياچه
خواهند
داشت؟
-كاهش
سطح
آب
درياچه
در
گذشته،
وقتي
كه
هيچ
يك
از
عاملهاي
فوق
وجود
نداشته،نشات
گرفته
از
چه
عواملي
بوده
و
چه
تاثيري
بر
محيط
زيست
داشته
است؟
ـ
به
علاوه
اگر
با
ديد
گستردهتري
به
مساله
نگاه
كنيم
با
توجه
به
اينكه
با
احداث
ميانگذار
راه
ارتباطي
(تبريز
– اورميه)حدود
100 كيلومتر
كوتاه
ميشود،
اگر
فرض
كنيم
در
سالهاي
اول
پس
از
احداث
ميانگذر،
روزانه
10000
وسيله
نقليه
از
اين
راه
تردد
نمايند
و
به
طور
متوسط
هر
يك
8 ليتر
بنزين
بازاي
100كيلومتر
مصرف
كنند،
صرفنظر
از
صرفهجويي
در
وقت و
وسايل
يدكي،
روزانه80000=
×810000
ليتر
بنزين
صرفهجويي
خواهد
شد،
كه
علاوه
بر
كاهش
آلودگي
ناشي
از
احتراق
بنزين،
با
احتساب
قيمت
هر
ليتر
بنزين
وارداتي
برابر
25/0
دلار،
روزانه20000
=×25/080000
دلار،و
سالانه
مبلغ
730000=
365×20000دلار
صرفه
جويي
ارزي
به
عمل
خواهد
آمد
كه
از
محل
اين
صرفه
جويي
ميتوان
اقدامات
لازم
براي
سالمسازي
و
حفظ
محيط
زيست
حوضه
درياچه
را
سا مان
داد.
ترديدي
نيست
كه
اين
صرفهجويي
متناسب
با
افزايش
تعداد
وسائل
نقليه
عبوري
افزايش
خواهد
يافت.
منابع
- طلوعی،ج.(1374)
مطالعه و
بررسی
ژئوشیمیایی و
هیدروشیمیایی
و شناخت
فازهای
رسوبات
شیمیایی حوضه
رسوبی تبخیری
دریاچه
ارومیه،
رساله
کارشناسی
ارشد زمین
شناسی،دانشگاه
تهران،210صفحه
-
صدیقیان،ا.
بزرگمهر،ف.(1371)
بررسی تاثیر
بزرگراه شهید
کلانتری بر
پراکنش و
رسوبگذاری
رسوبات ورودی
به دریاچه
ارومیه با
استفاده از
اطلاعات
ماهواره ای،
مجله علوم
زمین، شماره 6
، صفحات 54 تا64
- حوضه
آبریز دریاچه
ارومیه، طرح
جامع آب کشور،
مهندسین
مشاور جاماب،
وزارت نیرو، 1369
- مطالعات
تفصیلی
هیدرولیک
دریاچه
ارومیه، جلد
چهارم: شبیه
سازی مقدماتی
جریان و پخش
شوری در
دریاچه
ارومیه، شرکت
طرح نو
اندیشان،
وزارت راه و
ترابری، طرح
بزرگراه شهید
کلانتری 1381
- گزارش
زمین شناسی
حوضه آبریز
دریاچه
ارومیه، مهندسین
مشاور سانیو 1381