معادن
زیرزمینی
آذربایجان،
پتانسیلها،
سیاست تبعیض
علي محمدي
سرزمین
آذربایجان
بدلیل قرار
گرفتن در زون
متالوژی
ترشیری
(سنوزوئیک) و
بدلیل
فعالیتهای
ماگماتیسم و
متامورفیسم،
همچنین بدلیل
وجود محیطهای
رسوبی خاص در
دورانهای
مختلف زمین
شناسی دارای
ذخایر معدنی
فلزی و
غیر فلزی و نیز
سوختهای
فسیلی بسیار
با ارزش میباشد.
در
یک نگاه کلی
منابع زیر
زمینی
آذربایجان را
میتوان به سه
گروه اصلی
معادن فلزی،
معادن غیر
فلزی و
نیز منابع
عظیم انرژی
تقسیم کرد.
در
اینجا تنها به
ذکرنمونههایی
از این معادن
بصورت کلی
اکتفا میگردد:
الف)
معادن فلزی
1-
معادن نفلین
سینیت کلیبر(با
عیار 22% اکسید
آلومینیوم)،
نفلین سینیت
بوزقوش(با
عیار 24% اکسید
آلومینیوم) و
پسودولوسیت
سینیت رزگاه (با
عیار 19% اکسید
آلومینیوم) که
بزرگترین
معادن فلز
آلومینیوم
ایران
وآذربایجان
میباشند.
معادن نفلین
سینیت بدلیل
شرایط
ژئولوژیک خاص
آذربایجان در
سایر ایالات
ایران وجود
ندارد.
2-
معدن آلونیت
طارم زنجان که
معدن بسیار با
ارزش فلز
آلومینیوم با
ذخیره بسیار
بالاست.
3-
معادن
ارزشمندی از
لاتریتها که
دارای مقداری
بوکسیت نیز میباشند
و در محدوده
بسیار بزرگی
از آذربایجان
از مراغه تا
ارومیه
پراکندهاند و
تامین کننده
فلز آلومینوم
می باشد.
4-
معادن مس
سونگون،
مزرعه، انجرد
ورزقان و اهر و
پتانسیلهای
معدنی مس تازه
اکتشاف شده
گلین قیهی و
سرخه مرند و
قطور خوی. معدن
مس سونگون
بزرگترین
معدن مس
پورفیری
ایران با
ذخیره ای بالغ
بر 364 میلیون تن
ذخیره قطعی
قابل استخراج
سنگ معدن مس،
بزرگتر از
معدن مس
سرچشمه کرمان
است. در معادن
مس آذربایجان
علاوه بر فلز
مس عناصر
بسیار
ارزشمندی از
قبیل طلا،
نقره،
مولیبدن،
ولفرام،
تنگستن و... نیز
بصورت جانبی و
همراه با مس
استخراج می
شوند.
5- معدن
سرب و روی
انگوران
زنجان
بزرگترین
معدن سرب و روی
ایران است.
فلزهای
استراتژیک
سرب و روی با
عیار بالایی
در این معدن
همراه با
عناصر دیگری
نظیر نیکل،
کبالت، و کروم
استخراج می
شوند.
6-
معادن بور قره
گول، میانج و
قره آغاج
زنجان که
تنهاترین
معادن بور در
ایران میباشند.
عنصر بور که در
بسیاری از
صنایع از قبیل
صنایع هستهای،
صنایع غذایی،
دارویی و...
کاربرد دارد،
از این معادن
که ژنز رسوبی
دارند
استخراج می
شود.
7-
دریاچه
ارومیه که
بزرگترین
دریاچه فوق
اشباع از نمک
جهان از نظر
مساحت است
بعنوان منبع
عظیم و تجدید
پذیر، دارای
املاح فلزی و
غیرفلزی
بسیار
ارزشمند مطرح
میباشد.
مهمترین
عناصر قابل
استحصال از
این دریاچه
عبارتند از:
منیزیم،
پتاسیم،
سدیم، بور،
کلر و... که
بصورت
ترکیبات
سولفاتی،
کلریدی،
کربناتی و... به
میزان
میلیونها تن
در سال در
دریاچه
ارومیه تولید
می شوند.
8-
معادن طلای آق
دره در تیکان
تپه (تکاب)، با
عیار طلای
بسیار بالاتر
از معدن طلای
موته، معدن
طلای خاروانا
و اندیس های
طلای آرموداق
و آقوران در
میانه،
کانسارهای
انجرد، مازگر
در ورزقان،
نازلو در
بستانآباد،
قیزیل بولاق
در چالدران،
زرشوران در
تخت سلیمان،
چنگوری و خوم
دره در
سلطانیه،
سهرین و گویجه
قیه در زنجان،
خلیفهلو و
ریزه جین در
ابهر،
گازرخان در
قزوین،
داشکسن
بهارلو در
همدان و.....
9-
پتانسیلهای
اورانیوم در
اطراف سراب،
طارم و در مسیر
رودخانه آجی
چای از معدن
نمک خواجه تا
کوه عینالی در
تبریز
...
ب) معادن غیر
فلزی
1-
معدن کائولن
زنوز در 18
کیلومتری
مرند با ذخیره
قطعی 33 میلیون
تن و ذخیره
احتمالی 90
میلیون تن،
بزرگتریت
معدن کائولن
ایران است.
معادن کائولن
قوشاچای
وکانسارهای
با ارزشی از
خاکهای نسوز
در اکثر
شهرهای
آذربایجان از
جمله مرند،
مراغه،
سرسکند، ملک
کندی، وقزوین.
2-
معادن
دیاتومیت
ممقان، شیبلی
تبریز و
اردبیل(بنفشه
دره، چای
سقرلو، آق
قالا و قاسیم
قشلاقی). بعلت
وجود حوضههای
رسوبی غنی از
سیلیس در
اطراف
آتشفشانهای
ساوالان و
سهند منابع
ارزشمندی از
دیاتومیت در
آذربایجان
تشکیل شده است
وتنها معادن
دیاتومیت در
ایران می
باشند.
3-
معادن باریت
مرند، شبستر،
هشترود، اهر و...
باریت بعلت
وزن مخصوص
بالا در صنایع
حفاری خصوصاً
در صنعت نفت
بصورت گل
حفاری بکار می
رود.
4-
معادن گچ گروس
صوفیان که
دارای ذخیره
بالایی است.
همچنین معدن
گچ بستان
آباد نیز
تامین کننده
گچ مورد نیاز
آذربایجان
است.
5-
معدن مارن( سنگ
سیمان) در
صوفیان که در
واقع بخش
بزرگی از رشته
کوه مورو را
شامل می شود.
6-
معادن نمک
خواجه، خوی،
زنوز، دریاچه
ارومیه و...
7-
معدن با ارش
سیلکریت در
قاراقان
قزوین که منبع
عظیمی از
سیلیس است و
معدن سیلیس
مراغه
8-معادن
سنگ آهک در
اکثر شهرهای
آذربایجان از
جمله، مرند،
جلفا،
ارومیه، اهر،
مشکین شهر و....
9-
معدن گوگرد
توفارقان که
دارای ذخیره
قطعی بالایی
است.
10-
معدن میکای
سیاه( بیوتیت)
قاراباغ
سلماس. میکا
کاربرد
بسیاری در
صنایع
الکترونیک،
صنعت نفت و...
دارد.
11-
معدن فسفات
سلطانیه
زنجان.
12-
معادن پرلیت و
پوکه معدنی در
میانه
13-
معادن
بنتونیت مرند.
بنتونیت
بصورت گل
حفاری کاربرد
زیادی در
صنایع حفاری
نفت و آب دارد.
14-
معادن سنگهای
تزئینی و
ساختمانی در
اکثر نقاط
آذربایجان از
جمله: معادن
مرمر جلفا و
زنوزق، سنگ
کربناته
تزئینی خوی،
گرانیتهای
سولدوز،
هوراند و
ارومیه،
معادن
تراورتن
توفارقان که
بعلت رنگ
لیمویی و قرمز
دارای شهرت
جهانی است و...
...
ج) منابع
انرژی
1-
میادین نفتی
مغان که بصورت
دو بلوک مغان
یک و مغان دو
برای
اکتشافات
تفصیلی و
توسعه میادین
برای سرمایه
گذاری
شرکتهای نفتی
خارجی به
مزایده
گذاشته شده
است. تا کنون
وجود ذخایر
هیدروکربنی
در هفت طاقدیس
به نامهای:
اورتا داغ،
قیر دره،
خوروزلو داغ،
دیگ داش،
اصلاندوز،
بالی بیگلو و
گرمی به اثبات
رسیده است.
بعلت اینکه
مخازن نفتی
مغان از نوع
چینه ای می
باشند احتمال
کشف میادین
دیگر نفتی در
این منطقه
بسیار بالاست.
همچنین دو
میدان نفتی در
شهرهای تورک
نشین بیجار و
ساوه
آذربایجان
نیز اکتشاف
شده است که
همچون میادین
مغان برای
مطالعات
توسعه ای به
مزایده
گذاشته شده
اند.
2-
معادن زغال
سنگ مراغه و
جلفا که از
معادن مراغه
هم اکنون
استخراج زغال
سنگ صورت می
گیرد. همچنین
چندین منطقه
که مرحله زغالزایی
بصورت کامل طی
نشده است ولی
تورب زایی و
تشکیل تورب در
آنها دیده می
شود.
3-
بعلت وجود
چشمههای بیشمار
آب گرم در
آذربایجان،
منابع انرژی
ژئو ترمال در
آذربایجان می
تواند بسیار
زیاد باشد. تا
کنون انرژی
ژئو ترمال یا
زمین گرمایی
دردو محور
ماکو- خوی با
درجه حرارت 140
سانتی گراد و
محور آتشفشان
ساوالان
اکتشاف و مورد
مطالعه قرار
گرفته است.
...
آذربایجان
با داشتن
منابع
زیرزمینی غنی
که تنها نمونههایی
از معادن
اکتشاف شده آن
در بالا ذکر شد
و مطمئناً
تعداد معادن
اکتشاف نشده
آن به مراتب
زیادتر خواهد
بود و نیز
1-
تمامی معادن
فلزی و
غیرفلزی
موجود در
استانهای
آذربایجان دارای
ذخیره قطعی
بالا بوده و
همگی بغیر از
معدن مس مزرعه
بصورت روباز
مورد استخراج
قرار میگیرد،
هزینههای
استخراج از
این معادن
بمیزان قابل
توجهی کاهش
یافته و به
اقتصادی شدن
استخراج از
این معادن
منجر میگردد.
2-
وجود نیروی
انسانی فعال،
بومی و متخصص
بمیزان زیاد
در آذربایجان
مزیتی دیگر
برای تسهیل
استخراج از
این معادن
بشمار میآید.
3-
وجود منابع آب
غنی در اکثر
مناطق
آذربایجان،
مشکل تاسیسات
جنبی تلخیص و
بازیافت
کننده مواد
خام معدنی را
فراهم مینماید.
4-
بدلیل قرار
گرفتن
آذربایجان در
مسیر ارتباطی
اروپا و قفقاز
و همجواری با
کشورهای
تورکیه و
آذربایجان و
نیز وجود راه
آهن و جادههای
ترانزیتی،
امکان صادرات
مواد معدنی
خام و نیز
محصولات
صنعتی
بازیافت شده
از مواد معدنی
را فراهم می
نماید. همچنین
ایجاد صنایع و
تاسیسات
جانبی برای
استفاده از
مواد خام
معدنی را
ضروری میکند.
ولی
متاسفانه
بدلیل وجود
سیاست مرکز و
کویرگرا در
ایران تمامی
معادن
آذربایجان
استخراج و
بدون اینکه
حتی درصدی از
درآمد آن در
آذربایجان
هزینه شود، به
تهران و
کویرهای
مرکزی ایران
سرازیر میگردند.
بعنوان مثال
معدن کائولن
زنوز مرند
بزرگترین
معدن کائولن
ایران است و
مواد خام بیش
از 90 کارخانه
سرامیک و چینی
سازی را تامین
میکند که بیش
از 90 درصد
این صنایع و
کارخانهها در
خارج از
آذربایجان و
در استانهای
فارس نشین
مرکزی قرار
دارند. متاسفانه
در استخراج
این معادن نیز
از نیروی کار
متخصص و فعال
آذربایجانی
استفاده نمیگردد
و تمامی
مهندسین و
کادر مدیریتی
این معادن
غیرتورک و
فارس میباشند،
بعنوان مثال 2
سال قبل که از
معدن مس مزرعه
دیدن میکردم
این واقعیت را
به چشمان خود
دیدم. در این
معدن مس تنها
کارگران معدن
تورک و بومی
بودند و تمامی
کادر فنی و
مدیریتی فارس
بودند.
واقعیت
مطلب این است
که با سیاست و
وضعیت موجود
استخراج از
معادن
آذربایجان
هیچ نفعی به
ملت
آذربایجان
ندارد بلکه
منجر به تخریب
طبیعت و
زیانهای مالی
و حتی جانی به
ساکنین منطقه
میگردد.
بعنوان مثال
معدن مس
سونگون که
بزرگترین
معدن مس ایران
است، بعلت
قرار گرفتن در
منطقه سرسبز
قاراداغ بیش
از 60% مساحت آن
دارای پوشش
جنگلی است، که
در نتیجه بهرهبرداری
از بین خواهد
رفت. بدلیل
اینکه
ترکیبات مس در
این معدن
سولفیدی است،
پس از استخراج
گانگ یا باطلههای
این سنگها در
سدهای باطله
انبار خواهند
شد که به مرور
زمان این
ترکیبات
سولفیدی وارد
آبهای
زیرزمینی
خواهند شد که
مستعد ایجاد
حوادث طبیعی و
حتی جانی
ناگواری
خواهند شد
همانند آنچه
که سال گذشته(1383)
از ورود پساب
معدن طلای آقدره
تکاب، به رود
خانه آقدره
شد که منجر به
مرگ تمامی آبزیان
موجود در این
رودخانه و حتی
ساکنین اطراف
این رودخانه
گرديد.
منابع
1- سایت سازمان
زمین شناسی
و
اکتشافات
معدنی ایران
www.gsi.ir
2-
گزارشات زمین
شناسی
اکتشافی در
مناطق مختلف
آذربایجان